እሌኒ ማናት(መስቀል )who is Queen Helen

Queen Helena 

(ኢሌኒ እና መስቀል ) መስቀል በዓል ሀገራችን የኦርቶዶክስ እምነት ተከታዮች ዘንድ መከበር ከጀመረ ከ1600 ዓመት በላይ ሆናችሁ እንዳሳወቁ  ቃሉ ነጠላና ጥምር ሲሆን የተለያዩ ትርጉሞች አሉ። ምሳሌ ነጠላ ፍችውን ብንመለከት- የአማርኛ መዝገበ ቃላት፣ ከሳቴ ብርሃን ተሰማ 1951 ዓ.ም ላይ “የክርስቶስ መስቀል በሁለት ረዣበደም እንጨት እጅና እግሩ የተከሠተበት ከራሱ እስከ እግሩ ወራጅ ጉድ ከቀኝ እጁ ወደ ግራ እጁ ከአግዳሚውም ጎን በአራት ማዕዘን ተመሳቅሎ የሚታየው መስቀለኛ ዕንጨት” ሲል ሲፈታው፣ ቃላት የኢትዮጵያ ቋንቋዎች ጥናትና ምርምር ማዕከል፣ 2001 ዓ.ም ደግሞ

1. “መስቀል- ቀጥ ባለ እንጨት አናት አካባቢ ሌላ አጠር ያለ እንጨት በማጋደምና ሁለቱን በማያያዝ በጥንት እስራኤላውያንና ሮማውያን ጊዜ ወንጀለኞችን አሰቃይቶ ለመግደል ያገለገለው የሰው መስቀያ።

2 “... ከብረት ባለቤት …የሚዘጋጅ፣ ክርስቶስ የተሰቀለበት መስቀል፣ ምሳሌ የክርስትና እምነት፣

3. የክርስቶስ መስቀል ከተቀበረበት ቦታ ሀይሉን ምክንያት በማድረግ መስከረም 17 ቀን የሚከበር በዓል” በማለት ሶስት ትርጎሞች ይሆኑናል። ቃሉ ከሌላ ቃል ጋር መጣም ሲመጣ ደግሞ ሕማማተ መስቀል “የክርስቶስ ልዩ ልዩ መከራው በጥፊ መምጣቱ፣ መታሰሩ፣መገረፍ፣ ጉድ መሸከሙ፣ ራቁቱን መሰቀሉ፣ አክሊለ ሶክ በራሱ ላይ መቅዳጀቱ ይኸንን የመሰሉ ልዩ ልዩ ቅራኔው…” ቀራንዮ መስቀል- “በቀራንዮ ክርስቶስ የተሰጠ የቀራንዮ መስቀል”፣ ዕርፈ መስቀል – “ማንካ፣ ቀሳውስት ለሚቆርቡ ምዕመናን ደሙን የሚያቀብሉት ማንካ፣ በቤተ ክርስቲያን የሚኖር…” በሚል በቀሣቴ ብርሃን መዝገበ ቃላት ውስጥ የተፈቱ ሲሆን “የመስቀል ወፍ፣ የመስቀል አበባ” ወዘተ. አሉም።

መግቢያ ያክል ይህን ቃል በቅድመ ክርስቶስ መስቀል ምን ትርጉም እንዳለው ስንመለከት ተመልክተናል ወደተነሳንበት ርዕሰ ጉዳይ አልፋ።

በቅድመ ክርስቶስ ዘመን የመስቀል ትዕምርትነት የቅጣት፣ የወንጀለኞች መቅሠፍትና የመግደያ የእጅ ሥራ። በግሪኮችና በሮማውያን ዘመን በሺህ ወንጀለኞች እና በመስቀል ላይ የተሰቀለው ተገድለዋል ለምሳሌ ታላቁ አሌክሳንደር ከትሮይ ከተማ ውድቀት በሁሉ ማገናኘት ኃይሊ አምላከ ቅዱሳን ትሮኒያውያንን በዚሁ መንገድ እንዲረዳው ማድረጊያው እንዳደረገ ታሪክ ይመሰክራል።

በሮማውያን ዘመንም ዘመናት በዚህ ሁኔታ ቀጥ ብለው ነበር። ቡድሃዎች ደግሞ ከዚህ በፊት እይታ መስቀሉን እንደህይወት ዛፍ እና የመንፈስ ምግብነት ያዩት ነበር። በአንዳንድ አካባቢዎች እንደ ጣኦት ተደርጎ ይቆጠራል። ከዚህ በኋላ የምንመለከተው ግን ስለ ንግስት ሄሌና ታሪክ አብዝተን፣ በእነሱ ምክንያት ስለሚነሱ ሰዎች ደግሞ በሱ ይሆናል።

ቅድስት/ንግስት ሄሌና/ዕሌኒ ማናት?

በመግቢያው ላይ ስለ መስቀሉ ፍች ትንሽ ማለቴ ለዚህኛው ርዕሴ ማካሄጃ እንዲሆነኝ በማሰብ ነው። ንግስት ሄሌና/ኤሌኒ ቅድስት ሄሌና በላቲንኛ ደግሞ ፍላአያ ኢዮሊያና አውጉስታ ተፈላጊ የምትጠራ ሲሆን የታላቁ ቆስጠንጢኖስ እናት ናት። በእርግጠኝነት መናገር ባይቻልም የትውልድ ቦታዋን የተመለከተው አፈ ታሪክ “እንግሊዝ፣ ሄሌኖፖሊስ ቢታንያ ሆኖ የዘር ግንድ ከኤሌሎያ ይመዘዛል” የሚል ነው።

“ከመካከለኛው ምስራቅ ግንኙነት ነው” የሚሉም አሉ። የትውልድ ዘመዶንም እንዲሁም በተጠጋጋ ግምት ከ246 -250 ዓ.ም መካከል ባለው አስምረው ህልፈተ ሕይወት በ330 ዓ.ም. አሁን ጊዜ ስታንቡል በምትባለው በቱርክ እንሆ የሚናገሩት አሉ። ቅድስናዋ በሮማ ካቶሊክ፣ በምስራቅ ኦርቶዶክስ፣ በኦሬንታል ኦርቶዶክስ፣ በአንጀሊካ እና ሉተራን ቤተ ክርስቲያኖች ዕውቅና ሰጡ።

ከላይ በተጠቀሰው ዘመን የተወለደችው ንግስት ሄሌና፣ የሮማ ዳይኔራል ህይወትና ንጉስ የሆነውን ክሎሬንስን አግብታ፣ በ274 ዓ.ም ቆስጠንጢኖስ የተባለ ወንድ ልጅ ወለደች።

በ292 ዓ.ም ግን ከባ ዓይን ጋር ተፋታ (ንጉሱ ለዘይልሲል ቴዎዶራን በማግባቱ) ዓመታት ከነበራት ክብር ዝቅ ብላ ኖረች።

በ306 ዓ.ም ግን ንጉስ ክሎረንስ ሲሞት፣ ሰራዊቱ በአባቱ ምትክ ቆስጠንጢኖስን ተክቶ አነገሰው። ይህ ሁኔታም ንግስት ሄሌናን ወደቀድሞ ክብካቤ እና ማዕረ መስቀል እንድትመለስ አደረጋት።

ምስራቃችንም በመካከለኛው ዘመን በዚህ ስም የምትጠራው ኢትዮጵያዊት ንግስት እንደነበሩች ታሪክ ያስረዳል። በታላቁ ቆስጠንጢኖስ እና በኢትዮጵያዊቷ ንግስት ኢሌኒ መካከል ያለው የዘመን ልዩነት ግን እጅግ የተራራቀ ነው። ምክንያቱም ኢትዮጵያዊው በ16ኛው ክ.ዘ፣ ቅድስት ሄሌና ደግሞ በ3ኛው ክ.ዘ መጨረሻና በ4ኛው ክ.ዘ መጀመሪያ ላይ የኑሩ ናቸው። ጉዳዩ ከተነሳ አይቀር ስለኢትዮጵያዊው ንግስት ሄሌኒ ትንሽ ብል መልካም ይመስለኛል።

ሚያዚያ 1522 ዓ.ም (እንደነቤ ኪንግሃም) የሞተችው ንግስት ሔሌኒ (ሄንዝ የተባለ ጸሓፊ 1520 ይላል) የሃድያ ንጉስ የነበረው የንጉስ መሐመድ ልጅ ስትሆን ክርስትናን ተቀብላ ከ ሐዋርያት ልብነ ድንግል ጋር ተጋብታ የኖረች ጠንካራ ሴት ነበረች። ዘመዶ በመንግሥት አስተዳደር ውስጥ ሚና የነበራት፣ የንግስት ነገስታትም አማካሪ ሆና ያገለገለች (ቢያንስ ለዘርዓ ያዕቆብ፣ ከሌላ ሚስት የተወለደችው በሕይወት እንጀራ ል ቅድሥተ ማርያምና ​​ለሥርዓተ ናኦድ) ታላቅ ፖለቲከኛ ነበረች። የኢትዮጵያ ቤተክርስትያን የተወለደችበትን በትክክል ባታቆምም ሞቴ በ1522 ዓ.ም ነው ከሚሉት ጋር ትስማማለች። ቤተክርስቲያኑ ለንግስት ሔሌኒ ዕውቅና የምትሰጣት በመልካም ክርስቲያንነቴና ሃይማኖተኛነቴ ብቻ ሳይሆን በተለይ በሥላሶች ላይና በቅድስት ማርያም ንጽህና ላይ በጻፈቻቸው መጻሕፍቶች ትልቅ ዋጋ ከመስጠት ተቆጥበዋል። ስላይድ እግረመንገድ የተነሳ ስለሆነ ወደ ዋናው ነጥብ ልመለስ!

ንግስት ሄሌኒ መስቀሉን ለመፈለግ ካነሳት ምክንያቶች አንዱ-

ወደዚህ ርዕስ ከመግባታችን በፊት ስለ ታላቁ ቆስጠንጢኖስ አንድ የታሪክ ሁኔታ መግለጽ የግድ ነው። ይህ ሁኔታ ለመስቀሉ መገኘት ትልቅ ፋይዳ አለውና! ንጉስ ቆስጠንጢኖስ እንደነገሰ አቅጣጫ አቅጣጫ የተለያዩ ወገኖቻችንን ቸሮች ሊያደርጉ ተነሳ። ውጊያውን ከ ማድረጉ በፊት ግን ስለማሸነፉ ልቡን ጥርጣሬ ወረረው። እንዲህ የልቡ ጥርጣሬ ከፍ ባለበት በሙሉ የቀትር ሰአት ግን አንድ በብርሃን የተሞላ መስቀል ከሰማይ ወደ ንጉሱ ቀረበ። በዚህ በከዋክብት ብርሃን በተሞላ መስቀል ላይም “በዚህ ምልክት ተዋጋ” የሚል ጽሑፍ የተመለከተ። በዚህ ጊዜ ንጉሱ ፍኖተ ሰማይ ላይ የተመለከተውን መስቀል የሚመስልና የሚያክል እንዲሰራ በማዘዝ ከሰራዊቱ ቀድሞ እንዲመራ አደረገ። በመስቀሉም በቁጥር ከሱ ሰራዊት የሚበልጥ ከፍተኛ የነበራቸውን ጠላት አደረጉ። በሌላ ንጉሱ በስጋ ደዌ በሽታ ይሰቃይ ስለነበር ወደ አቡነ ሲልቬስተር (Bishop Sylvester) ቀርቦ ሲያማክራቸው፣ በክርስቲያን ወግ መሠረት አጥምቀውት ተፈወሰ። ከዚህ በኋላ በ325 ዓ.ም በቤተክርስቲያን ላይ የተነሳውን ክርክር ተመልክቶ ከዓለም 318 ሊቃነ ጳጳሳትን በመጥራት “ኢየሱስ ክርስቶስ ወልድ ፈር፤” ሁለት ባህሪ እንጅ አንድ አይደሉም” ብሎ የተነሳውን አርዮስን በኒ ንብረቱ ጉባኤ ላይ አስወግዶ ከቤተክርስቲያን እንዲለይ ያደረገው ስርአትና ሀይማኖትን የሚመለከቱት ሀያ ያህል ቀኖናዎች እንዲሰሩ አድርጓል።

እንግዲያው ንግስት ሄሌና ምንም እንኳ ቀደም ሲል ሲል ከፍ ያለ ክርስቲያናዊ መንፈስ የነበራት ቢሆንም በእነዚህ ሁኔታዎች ውስጥ በል ቅድስና አምላኬን ከፍ ያለ ክብርና በረከት ያደነቀችው። ስለዚህም በክርስትና ዕምነት የተመሰጠችው ንግስት ሄሌና ኢየሩሳሌምን ለክትትል ተጎዘች። በዚያም ኢየሱስ ክርስቶስ የተሰቀለበትን መስቀል አስቆጭ በማውጣት (በጎልጎታ) ዕውነተኛውን መስቀል በሰራው ተአምራት፣ ሁለቱ ወንጀለኞች ከተሰቀሉባቸው መስቀሎች በመለየት (በየአመቱ የምንሰማው ነው) የክርስትና ምልክት የሆነውን መስቀል ለአለም ክርስቲያኖች ያበረከታቸው። በዚ ሳታበቃ መስቀሉን ባ ያገኙበት ጎልጎታና በሌሎች የሚቆጠሩ የተቀደሱ ቦታዎች ላይ ቤተክርስቲያኖች አፈራርሳ ለማሳነጽ የበቃች፣ በዚ የቅድስና ክብር የተሰጣት ናት። ለዚህ ስራዋም በተከታዮ በአንድ ወቅት የውዳሴ መዝሙር ለእርምጃና ለእርሻ ታላቁ ቆስጠንጢኖስ ተደርሶባቸዋል። አጭሩን የምስጋና ግጥም ለብዙ ተርጉሜዋለሁ!

“ቆስጠንጢኖስ ንጉስ ሄሌና እናቲቱ፣

የኢየሱስ መስቀል ሞት የሞተው፣

አማን መሳሪያ የጠላት ሰቀቀን፤

በፈጣሪ ፈቃድ ይገኝ አገኙን፣

በፍቅር ተገለጥቶ ሰበቀ፤

በጠላት ሜዳ ላይ ፍርሃት የለቀቀ።

የሚል ድንቅ ውዳሴ!

በንግስት/ቅድስት ሃሌና ታሪክ ላይ የተለያዩ ሃሳቦች ይነሳሉ። በትውልድ ቀ፣ በ ሐልፈ፣ በወላይታ መካከል በትውልድ ቦታ፣ ወዘተ. ላይ ከፍ ያሉ ክርክሮች አሉ።

ኢትዮጵያዊት ንግስት እሌኒ ማናት ክፍል 2 እናያለን